GEOGRAFSKI POLOŽAJ

Banja Gornja Trepča, poznata i pod imenom Atomska banja nalazi se u  centralnom delu Srbije, jugozapadnoj Šumadiji na samo 140 km od Beograda, u severnom delu Čačansko-kraljevačke kotline, na nadmorskoj visini od 460 m. Okružena je planinama Vujan i Bukovik, predstavlja jedinstvenu oazu mira i tišine i odlikuje se prijatnom mikroklimom sa malo padavina, znatnim brojem vedrih dana, naglašenom insolacijom u letnjim mesecima, dobrom zaklonjenošću od severnih vetrova i svežinom vazduha koji potiče sa okolnih šumovitih planinskih padina. Banja i da nema svoje nadaleko poznate izvore i blagotvornu vodu, ovo mesto bi i tada bilo lekovito s obzirom na prelepu prirodu koja je okružuje, blagu, prijatnu klimu, kako u letnjim tako i u toku zimskih meseci i njenu izdvojenost od gradskih gužvi i vreve. Posetioci ove banje koji u toku svog boravka reše da obilaze okolinu, moći će svoje oči da odmaraju u prizorima voćnjaka, vinograda i brižno uzoranih njiva, brežuljaka prekrivenih cvetnim livadama, te šumama bukve, bresta, hrasta, belog jasena, cera i prelepoj četinarskoj šumi koja nadvisuje čitavu banju. Sama Banja smeštena je u uzanoj kotlini rečice Banje, više izgradjena na levoj nego na njenoj desnoj obali. Sa desne se obale, u oštrom nagibu penje planina Vujan, dok je leva obala ipak nešto prostranija i planinski venac ima blagi nagib. Šumski pejzaži mestimično su ispresecani proplancima koji su u proleće ili leto prekriveni raznobojnim cvetnim ćilimima. Banja se formirala duž glavne ulice dužine 300 m. Tu su podignute manje kuće, otvoreno nekoliko prodavnica i uređena pijaca.

thumb

KULTURNO ISTORIJSKI SPOMENICI


Crkva Presvete Bogorodice
u Gornjoj Trepči nalazi se iznad samih izvora, između planina Vujan i Bukovik, na desnoj obali rečice Besni potok. Ne zna se pouzdano kada je ova drvena crkvica, slabe građe izgrađena, ali se predpostavlja da je napravljena u drugoj polovini XVII veka. Obnovljena je tokom XIX veka. Unutrašnjost crkve ukrašena je freskama, a tu su i stare ikone, poreklom iz obližnjeg manastira Vujan, čiji je tvorac slikar Jeremija Mihajlović. Crkva je okružena bujnom šumom.


Manastir Vujan
je kao spomenik izuzetne važnosti i značaja stavljen pod zaštitu države. Manastir se nalazi u ataru sela Prislonica, u neposrednoj blizini banje, između Malog i Velikog Vujna, u jednoj udolini, takođe okružen gustom šumom. Predpostavlja se da je sagrađen tokom XIV veka, a legenda kaže da je neki isposnik na padini planine Vujan čuvao stoku i da mu se dopao isposnički život, te da je sebi, tu, podigao bogomolju. Smatra se da njegove kosti i dan danas počivaju u manastiru. Interesantno je da je planina Vujan, kao i sam manastir ranije nosio ime Obrovin. U blizini manastira je pronađen jedan kamen koji ovu priču potkrepljuje. I ovaj srpski manastir je delio sudbinu mnogih drugih, budući da je više puta bio rušen i izgrađivan. Nakon rušenja 1597. godine bio je potpuno opusteo. Smatra se da ga je poznati srpski trgovac i pomagač II srpskog ustanka, Nikola Milićević Lunjevica obnovio 1805. godine, kao i da je u izgradnji ikonostasa 1808. godine učestvovao legendarni junak Lazar Mutap. Oba ova junaka sahranjena su u manastiru. U manastirskoj porti se nalazi veliki konak izgrađen 1853. godine za vreme vladavine srpskog kneza Aleksandra Karađorđevića. Konak je skoro renoviran, a dograđeni su i neki novi objekti.


Manastir Vraćevšnica
se nalazi 20 km od Gornjeg Milanovca na putu za Kragujevac u mestu Vračevšnica, podno planine Rudnik u gustoj šumi. Manastirska crkva podignuta je 1428. godine. Ktiror je bio Radič Postupović, visoki čelnik i sin gružanskog vojvode Milutina u znak zahvalnosti što se živ vratio iz Kosovskog boja. Odrastao je i vaspitavan je na dvoru cara Lazara Hrebeljanovića i do kraja života ostao je u prijateljstvu sa njegovim sinom, knezom Stefanom Lazarevićem.

Nakon turskih osvajanja, manastir je bio oštećen i napušten, što se vidi iz turskih popisa Smederevskog sandžaka iz prve polovine 16. veka. Nakon restauracije Pećke patrijaršije, manastir biva obnovljen negde pre 1579, zaslugom rudničkog mitropolita Diomidija. Manastir živi i narednih vekova, o čemu postoje razni dokumenti, a 1737. godine u vreme austrijske vlasti, pod upravom igumana Mihaila, a po odobrenju valjevskog episkopa Dositeja Nikolajevića, manastir doživljava najveću obnovu do tada. Crkva se obnavlja i oslikava se novi živopis preko starih fresaka koje su bile oštećene.

1739. dolazi do kraćeg prekida u životu manastira tokom ponovne turske najezde, ali nakon nekoliko godina monasi ponovo dolaze u manastir. Početkom 19. veka za igumana biva postavljen Jevstratije Pavlović, rođeni brat potonjeg arhimandrita i prvog mitropolita kneževine Srbije Melentija Pavlovića, koji je takođe, nakon bratovljeve smrti, bio iguman Vraćevšnice. U to doba, 1805, u manastir dolaze monasi iz Studenicei donose mošti Svetog Simeona - Stefana Prvovenčanog, koje tu ostaju do 1813, kada su prenete u manastir Fenek. U vreme pred kraj Prvog srpskog ustanka, 17. septembra 1810 godine, u Vraćevšnici se sreću Karađorđe, Milan Obrenović, Spiridon Filipovići Dositej Obradović, radi dogovora o narednom ustaničkom radu. Na Veliku Gospojinu 1812. se ovde održava skupština u vezi Bukureštanskog mira. Skupu je prisustvovao i izaslanik ruskog cara Aleksandra Prvog, koji je voždu i drugim narodnim starešinama podelio ruske ordene.

U proleće 1818. knez Miloš je u Vraćevšnici sazvao narodnu skupštinu i na njoj odredio Kragujevac za srpsku prestonicu.

Konak je obnovljen 1834, a 1841/42, pod nadzorom Nastasa Stefanovića, restaurisan je manastir i dograđen zvonik iznad priprate. Toranj se, nažalost, posle izvesnog vremena srušio, izazvavši oštećenje crkve, tako da 1860. knez Miloš daje novac za obnovu, a za pokoj duše svoje majke Višnje, o čemu svedoči natpis na zapadnoj strani. Od 1868-70 gradi se novi konak, započet od strane kneza Mihaila, a završen u vreme kneza Milana, trudom igumana Vikentija Krasojevića.Tih godina je u Vraćevšnici boravio i Đura Jakšić, koji je tu provodio letnji raspust kao gost-nastavnik kragujevačke gimnazije. Za vreme boravka u manastiru naslikao je izvestan broj istorijskih portreta koje je poklonio bratstvu. U dvorištu manastira je sahranjena baba Višnja, majka kneza Miloša, a na tom mestu je 1901. podignut spomenik.

Početkom 20. veka, 26. novembra 1920. godine, u manastiru izbija požar i Milošev konak biva uništen, zajedno sa brojnim manastirskim dragocenostima. Sledeće godine Joakim Milošević gradi novi konak, drugačiji od starog, a 1966. godine se konak restauriše tako da je vraćen prvobitni izgled. Na zapadnoj strani je 1978. sagrađena nova zgrada u kojoj je riznica, a na spratu zimska kapela. Kapelu je freskama oslikao poznati slikar i univerzitetski profesor iz Gornjeg Milanovca, Žarko Vučković.

U manastirskoj riznici čuvaju se značajni predmeti, među kojima se ističu ikone, delovi nameštaja porodice Obrenović, portet kneza Miloša, rad čuvenog slikara Djure Jakšića, bakropisna ploča sa predstavom manastira iz XVIII veka.

Manastir je danas ženski, a bio je muški do 1935. godine. Monahinje iz ovog manastira su poznate po pravljenju izvanrednog meda. Igumanija ovog manastira od 1996. do 2014. bila je Evdokija Šutić (1931-2014).


Manastir Ježevica
nаlаzi se u istoimenom mestu u okolini Čаčkа. Hrаm je posvećen Svetom Nikoli i po predаnju zаdužbinа je krаljа Milutinа. Mаnаstir je često rušen zа vreme turskog ropstvа i obnаvljаn od srpskog nаrodа.


Manastir Stjenik
je smešten u podnožju plаnine Jelicа i potiče iz srednjeg vekа. Po predаnju, mаnаstir su podiglа brаćа Mrnjаvčevići pre Mаričke bitke. U mаnаstiru se čuvаju mošti Svetog Jovаnа Stjeničkog kogа su Turci posekli 1802. godine. U blizini mаnаstirа, ispod velike stene izbijа jаko vrelo. Nаrod vekovimа poštuje izvor i mošti verujući dа imаju isceliteljske moći.


Hram Vaznesenja Hristovog
- saborni hram Vaznesenja Gospodnjeg u Čačku, nekadašnji manastir Bogorodica Gradačka je zadužbina Župana Stracimira, brata Stefana Nemanje, spomenik kulture od velikog značaja Republike Srbije iz XII veka. Ne zna se tačna godina osnivanja hrama, ali se pretpostavlja da je izgrađen između 1179. i 1190. godine. Smatra se da ga je sagradio Župan Stracimir, brata Stefana Nemanje. U to doba se zvao Bogorodica Gradačka. Osnovan je na najvišem mestu u Čačku, to je mesto gde Zapadna Morava nekad nije plavila, nadmorska visina je tu oko 245m.

Prvi pisani tragovi o Bogorodici Gradačkoj su u Studeničkom tipiku Svetog Save koji je on napisao kao starešina tog manastira između 1207.-1215. godine. Gradački manastir bio je jedan od najznačajnijih manastira tog vremena, o čemu svedoči pominjanje njegovog igumana koji je učestvovao sa šest igumana najznačajnijih manastira u izboru starešine manastira Studenice. Takođe, u povelji kralja Stefana Prvovenčanog koja je ispisana na zidu žičkog zvonika, Bogorodica Gradačka se izjednačava sa tri najznačajnija kraljevska manastira: Studenicom, Sv. Đorđem u Rasu i Hilandarom. Svetostefanska hrisovulja pominje igumana Moravskog Gradca Jefrema koji je 1317. godine u izboru Nikodima I za arhiepiskopa zauzeo šesto mesto među četrnaest starešina. Ne zna se precizno kada je Gradačka igumanija pretvorena u episkopiju, a kasnije i u mitropoliju. Gradačka episkopija se prvi put pominje 1453. godine, ali pretpostavlja se da je rang episkopije dobila znatno ranije - reorganizacijom Srpske arhiepiskopije u vreme kralja Milutina i arhiepiskopa Nikodima (1317.-1321.godine).Već 1454. godine pominje se kao mitropolija, o čemu svedoče i već pomenuti natpisi na zvonima koje je darovao gradački mitropolit Nikifor. Period koji je usledio baca senku na istorijske podatke o Moravskom Gradcu, i oni su prilično šturi. Tek u turskom popisu iz 1526. godine stoji da je u tadašnjem Čačku (ovaj termin je turski i označava blato/kalj zbog čestog izlivanja Zapadne Morave, ali se zadržao do danas pa ću ga i ja koristiti) živi mali broj vlaškog stanovništva i da oni održavaju manastirsko imanje, što govori da je tada episkopski manastir verovatno zapusteo. Toj tezi ide u prilog i da je za vreme Đurđa Brankovića, usled pomeranja stanovništva i crkvenih središta ka severu osnovana nova eparhija (u državi poznatoj pod kasnijim nazivom „Piskupija Ostro Brdo u kadiluku Petruš“) koja je verovatno zamenila Gradačku i mnoge druge ukinute mitropolije. Čačak je postao značajniji centar turske administracije i vojske, što je dovelo do toga da Stracimirova zadužbina bude iskorišćena za potrebe Turaka. Hajrudin Emin je od crkve napravio „časnu džamiju“. Već u turskom popisu iz 1560. godine pominje se carska fehtija - džamija. To je tek prvi od ukupno tri puta koliko je ova hrišćanska bogomolja pretvarana u džamiju. U narednim godinama smederevski sandžakbeg Turali-beg gradi minare i mekteb. On je i svoje posede uvakufio 1572. godine i deo prihoda namenio zadužbini u kasabi Čačku. U opisu putovanja dubrovačkim drumom Luja de E, barona de Kormanena 1626. godine prvi put se pominje Čačak. 1663. godine Evlija Čelebija opisuje ga kao mesto sa šest mahala, šest hiljada kuća, sedam džamija i tri medrese. Nakon Požarevačkog mira 1718. godine Čačak je pripao Austrijom carstvu, a džamija je vraćena u crkvu. Obnovljeni hram osveštava valjevski episkop Dositej Nikolić 1723. godine. Kako se navodi, u skromnom inventaru za bogosluženje izdvajaju se zvono, antiminis Arsenija Čarnojevića iz 1692. godine, rukopisno Jevanđelje i Oktoih.

Ipak, već 1739. godine Beogradskim mirom Čačak se vraća pod turske granice i hram ponovo postaje džamija. I u zapisima dva austrijska obaveštajca (oficiri Josif Pavle Miteser i Jovan Pavle Antonić) iz 1784. godine stoji da je ta džamija nekada bila crkva. Kako je zapisao Joakim Vujić uspesi ustanika doveli su do još jednog vraćanja džamije u crkvu. Ipak u Prvom srpskom ustanku džamija je dosta stradala od udara topova. Ali kada je ustanak ugušen 1813. godine ona je i po treći put postala džamija i to je bila još oko 15 godina. Turci su zvono skinuli i prodali.

Takođe i Vuk Karadžić piše o čačanskoj crkvi:“...koja je nekoliko puta turčena i krštena, stoji i sad (1820. godine), ali kao turska džamija“.

Jovan Obrenović je počeo prepravku stare džamije u crkvu i osvećenjem 6. septembra 1834. godine posvećena je Vaznesenju Gospodnjem. Ipak, u svojim spisima ni Vuk Karadžić ni Jovan Obrenović, ni austrijski obaveštajci, ni na nekim drugim mestima se ne spominje da je u pitanju Stracimirova zadužbina. O tome jedino svedoči Joakim Vujić.

Tek kasnije, pronalaženjem zvona i izlivenih natpisa na njima veo tajne je uklonjen. Obnova crkve vršena je u više navrata. Nakon obimnih radova koje su vodili knez Miloš i Jovan Obrenović do 1834. godine, obnovu je nastavio deceniju kasnije episkop užički, gospodin Nikifor Maksimović.

Kako je sedište užičke eparhije bilo u Čačku s pravom je smatrao da je postojeće stanje u kome se crkva nalazila trebalo popraviti. Tako, 1846. godine prilaže crkvi Vaznesenja Hristovog carske dveri. Verovatno je i njegovom odlukom izradu ikonostasa poverio Živku Pavloviću, u čijem je radu cenio tradicionalizam i konzervativnost. U pet oslikanih zona u rezberenom drvetu nalazi se 48 pojedinačnih ikona. Takođe, karakteristično za Živka Pavlovića, na parapetnim pločama naslikano je još šest starozavetnih predstava: Isak, Avram sa Isakom, Žrtva Avramova, Noeva žrtva, Razbojnik sa krstom i Jakov. Obnova izvedena sredinom XIX veka nije bila pošteđena kritika. Tako npr. Feliks Kanic smatra pogrešnim ugledanje na ugarsku gradnju, pre svega dodatak kupoli u vidu tornja kao i neusklađenost zapadnih tornjeva sa celinom. Nakon osam godina uverenje da barokni stil ne odgovara staroj crkvi dovelo je do novih radova i restauraciji njenog srednjovekovnog oblika. Rukovodilac radova arhitekta Petar Popović tražio je uzore u starim raškim hramovima. U izradi ikonostasa učestvovao je i vešt rezbar drveta, koji je najverovatnije bio Nikola Janković.